Wersja do druku

Brak logowania Zaloguj mnie | Pomoc

Jedenastozgłoskowiec

Kategoria: Leksykon PoeWiki

Jedenastozgłoskowiec to w polszczyźnie niejako "krótszy brat" trzynastozgłoskowca. Jak sama nazwa wskazuje, jest to wzorzec wersu o rozmiarze jedenastu sylab.

W polskiej wersyfikacji jedenastozgłoskowiec jest formą sylabiczną o podziale 5ż+6ż, czyli ze średniówką po piątej sylabie oraz akcentami paroksytonicznymi (na przedostatniej sylabie) przed średniówką i w klauzuli (przed końcem wersu).

Schemat sylabicznego jedenastozgłoskowca można zapisać następująco:

 | 

gdzie - sylaba akcentowana, - sylaba nieakcentowana, - sylaba akcentowana bądź nieakcentowana, | - średniówka.

Jedenastozgłoskowiec jest od czasów średniowiecznych podstawową formą wersu w poezji włoskiej, gdzie funkcjonuje pod nazwą endecasillabo. Podstawowe dwie odmiany endecasillabo to: a minore (akcentowana jest czwarta i dziesiąta sylaba w wersie) i a maiore (akcentowana szósta i dziesiąta sylaba w wersie^[1]).

Natomiast w polszczyźnie funkcję analogiczną do endecasillabo, jako "wersu wzorcowego", pełni trzynastozgłoskowiec. Można się pokusić o hipotezę, że dzieje się tak ze względu na różną statystyczną długość słów w obu językach.

Podobnie jak w wielu innych zagadnieniach dotyczących polskiej poezji, znaczącą rolę w upowszechnieniu jedenastozgłoskowca odegrał Jan Kochanowski.

Jednym z poetów, którzy z powodzeniem i upodobaniem stosowali jedenastozgłoskowiec był Juliusz Słowacki. Można się tylko domyślać, w jakim stopniu było to uwarunkowane faktem, że superrywal Słowackiego, Adam Mickiewicz, dał się wcześniej poznać jako mistrz trzynastozgłoskowca.

Spis treści 1 Przykłady 2 Warianty 3 Ważniejsze utwory napisane jedenastozgłoskowcem 4 Przypisy

Przykłady

( | - średniówka, pogrubione paroksytoniczne akcenty przed średniówką i w klauzuli)

Warianty

W powyższym przykładzie pierwszy wers to jedenastozgłoskowiec katalektyczny, czyli z "uciętą" końcową sylabą nieakcentowaną. Tak też można. I, tak, to dalej nazywa się jedenastozgłoskowcem, mimo że wers jest złożony z dziesięciu zgłosek!

To zdaje się jest jeszcze wynalazek antyczny. W poezji antycznej można było z ostatniej sylaby krótkiej robić długą. Tego rodzaju sylaba określana była jako syllaba anceps (gr. κοινη). Wytłumaczenie dla tego rozwiązania jest takie - jak sylaba jest krótka, to skrócenie rytmiczne kompensowane jest przez pauzę między wersami (zob. [1]). alx d

Innym sposobem zagospodarowania 11 sylab jest ułożenie ich w podział 6ż+5ż. Wariant ten jest dużo mniej popularny w polszczyźnie (na przykład nie sposób znaleźć w Psałterzu Dawidów Kochanowskiego utworu o takim podziale), choć już stosował go Jan Seklucjan.

Ważniejsze utwory napisane jedenastozgłoskowcem

1. Beniowski, Juliusz Słowacki
2. Król-Duch, Juliusz Słowacki
3. Ojciec zadżumionych, Juliusz Słowacki
4. Sonety w Rytmy abo wiersze polskie, Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego

Przypisy

1. ^ Jak widać nie ma tutaj pełnej symetrii i we włoskiej odmianie średniówka w a maiore może mieć różne pozycje:
   Nel mezzo del cammin | di nostra vita... (6m+5ż) [Dante]
   ...de la trasfigurata | mia persona... (7ż+4ż) [Petrarka]
   ...a nawet:
   Senti:_una zana dondola | pian piano... (8d+3ż) [Pascoli]

Edytuj | Historia strony Ostatnie zmiany | PoeWiki |   Ostatnio zmieniane o 20:09, 16 lipca 2010 Napęd: MediaWiki To już koniec strony. Skocz na górę