Kołomyjka

Kategoria: Gatunki literackie

Kołomyjka (ukr. коломыйка) - przyśpiewka ukraińskich (rusińskich, huculskich itp.) górali karpackich, wykonywana razem z tańcem o tej samej nazwie. Nazwa pochodzi bądź od niewielkiego miasta (Kołomyja) nad Prutem na terenie dzisiejszej Ukrainy bądź po prostu od "koła". Reguły gatunkowe nader proste: kołomyjka to krótki, rymowany wiersz czterowersowy lub (zdecydowanie rzadziej) dwuwersowy. Jeżeli zdarzają się formy dłuższe, a zdarzają się stosunkowo często, to są zawsze rozwinięciem wyjściowego czterowiersza - najczęściej przez powtarzanie w różnych wariantach inicjalnych linijek. Typowa dla poezji ludowej refreniczność powiązana z niewielką przestrzenią wiersza stworzyła dość szczególny rodzaj refrenu: powtórzona zostaje tylko część linijki, druga natomiast rozwija "akcję" piosenki. W skrajnych przypadkach owa powtarzalność zostaje zredukowana do pojedynczych, inicjalnych wyrazów i trudno już mówić o refrenie, łatwiej natomiast o anaforze:

szkoda trawy, taj murawy,
szczom po nej' chodyła,
szkoda mene, mołodeńki,
szczom durnia lubyła.^[1]

Kołomyjka jest formą sylabiczną, która bywa zapisywana jako czternastozgłoskowiec o podziale 4+4+6ż^[2] albo jako przeplatające się wersy ośmio- i sześciozgłoskowe, czyli (4+4)+6ż (jak w przykładzie powyżej).

Edytuj

Przykład i wspomnienie

W rytmie kołomyjki utrzymany jest refren popularnej pieśni ogniskowo-pijackiej "Czerwony pas", w dodatku poniekąd autotematycznie opowiadający o kołomyjce-tańcu:

Tam szum Prutu, Czeremoszu Hucułom przygrywa,
A wesoła kołomyjka do tańca podrywa.
Dla Hucuła nie ma życia, jak na połoninie,
Gdy go losy w doły rzucą, wnet z tęsknoty zginie.

Poznałem tę piosenkę jeszcze w PRL-u, kiedy szczegółowe informacje o dawnych kresach wschodnich nie były tak obecne w wychowaniu młodzieży jak teraz, więc młodzieży zdarzało się zaśpiewać (w dobrej wierze): Tam wśród buszu-czeremuszu pucuła przygrywa...

Taras Szewczenko co najmniej połowę swoich wierszy napisał kołomyjką, w układzie 8+6.

T. Szewczenko, Katerina

Кохайтеся, чорнобриві,
Та не з москалями,
Бо москалі — чужі люде,
Роблять лихо з вами.
Москаль любить жартуючи,
Жартуючи кине;
Піде в свою Московщину,
А дівчина гине —
Якби сама, ще б нічого,
А то й стара мати,
Що привела на світ божий,
Мусить погибати.
[...]

Artur Pałyga

Edytuj

Motyw do zastanowienia

Rytm muzyczny kołomyjki-tańca narzuca trocheiczny tok wersów, tymczasem standardowy ukraiński ma akcent swobodny i akcenty w wypowiedzianym tekście kołomyjki-przyśpiewki nie zawsze zgadzają się akcentem muzycznym. Czy w takich przypadkach odbierane to jest jako transakcentacja, czy też może być tak, że gwara huculska ma tendencję do stałego akcentu paroksytonicznego? Wie ktoś? -- Miłosz B

Edytuj

Przypisy

^ Oskar Kolberg: Ruś Karpacka cz. II. Wrocław 1970, s. 162
^ M.L. Gasparov, A History of European Versification, Oxford 1996, str. 32

Źródło: "http://poewiki.org/index.php/Ko%C5%82omyjka"

Ostatnio zmieniane o 15:04, 6 listopada 2007